Bức tranh y tế cộng đồng tại Việt Nam đang đối mặt với thách thức lớn khi số ca tử vong do ung thư năm 2025 chạm mức 46.800 trường hợp, tăng hơn 2,4 lần chỉ sau 5 năm. Đáng chú ý, ung thư phổi tiếp tục giữ vị trí nguyên nhân gây tử vong hàng đầu, trong khi phần lớn bệnh nhân chỉ được phát hiện khi đã bước sang giai đoạn muộn.
Bối cảnh & Dữ kiện
Gánh nặng tử vong do ung thư tại Việt Nam đã leo thang nhanh chóng trong giai đoạn 2021-2025 với mức tăng hơn 2,4 lần về số ca tuyệt đối và tăng hơn 3 lần về tỷ trọng trong tổng số ca tử vong do bệnh tật.
Theo Báo cáo Thực trạng và xu hướng nguyên nhân tử vong tại Việt Nam do Cục Thống kê công bố ngày 12/11, toàn quốc ghi nhận khoảng 152.100 ca tử vong vì ung thư trong vòng 5 năm qua, chiếm 8,4% tổng số ca tử vong do bệnh tật. Diễn biến gia tăng liên tục được thể hiện rõ qua các mốc thời gian sau:
| Mốc thời gian | Số ca tử vong do ung thư | Tỷ trọng trong tổng số ca tử vong do bệnh tật |
|---|---|---|
| Năm 2021 | Hơn 19.000 ca | Khoảng 5% |
| Năm 2023 | 25.800 ca | 7,3% |
| Năm 2025 | 46.800 ca | 15,2% |
| Giai đoạn 2021-2025 | 152.100 ca | 8,4% |
Phân tích nhân khẩu học từ Cục Thống kê cho thấy sự phân hóa rõ rệt về độ tuổi và giới tính. Tỷ trọng tử vong tăng nhanh từ mốc 40 tuổi, đạt đỉnh ở nhóm 60-69 tuổi với 32,9% trước khi giảm dần ở nhóm trên 80 tuổi. Tuy nhiên, tín hiệu đáng báo động là tốc độ gia tăng ở người trẻ: sau 5 năm, số người dưới 20 tuổi tử vong do ung thư đã tăng hơn 1,7 lần. Về giới tính, cứ trung bình 3 người tử vong thì có 2 người là nam giới, phản ánh khoảng cách giới tính chưa có dấu hiệu thu hẹp.
Xét theo loại bệnh, bốn nhóm ung thư gồm phổi, gan, dạ dày và đại tràng chiếm tới 50,6% tổng số ca tử vong giai đoạn 2021-2025. Trong đó, ung thư phổi đứng đầu với tỷ lệ trung bình 22%, theo sau lần lượt là ung thư gan, dạ dày và đại tràng.
Phân tích đa chiều & Tác động
Tỷ lệ tử vong cao bất thường tại Việt Nam bắt nguồn từ sự cộng hưởng của hai yếu tố cốt lõi: mô hình bệnh tật mang tính ác tính cao và thực trạng chẩn đoán bệnh ở giai đoạn quá muộn.
Dưới góc độ dịch tễ học so sánh, Giáo sư Lê Văn Quảng, Giám đốc Bệnh viện K, chỉ ra sự khác biệt rõ nét giữa các quốc gia. Tại Australia, hai loại ung thư phổ biến nhất là ung thư vú và tiền liệt tuyến; tại Hàn Quốc là ung thư dạ dày, giáp trạng và đại tràng. Đây đều là nhóm bệnh có tiên lượng tốt, khả năng điều trị khỏi cao, điển hình như ung thư giáp trạng gần như có thể chữa khỏi hoàn toàn. Ngược lại, bộ ba phổ biến nhất tại Việt Nam là ung thư phổi, gan và dạ dày vốn có diễn biến phức tạp và tiên lượng rất xấu.
Thực tế lâm sàng đối với ung thư phổi càng củng cố nhận định này. Theo PGS Đỗ Hùng Kiên, Phó giám đốc Bệnh viện K, ung thư phổi được chia thành ung thư phổi tế bào nhỏ (chiếm 15%) và không tế bào nhỏ (chiếm 85%). Mỗi năm, Bệnh viện K tiếp nhận khoảng 12.000 lượt khám và điều trị cho 3.200 bệnh nhân u phổi, nhưng có tới 75% trường hợp nhập viện khi không còn chỉ định phẫu thuật. Do triệu chứng giai đoạn đầu dễ nhầm lẫn với bệnh hô hấp thông thường, người bệnh thường chỉ đi khám khi khối u đã xâm lấn thành ngực hoặc di căn não, xương, hạch. Sự chậm trễ này tạo ra khoảng cách sinh tử: tỷ lệ sống sau 5 năm ở giai đoạn 1 có thể đạt trên 90%, nhưng tụt xuống chỉ còn 10% hoặc dưới 1% ở giai đoạn 4.
Hệ lụy kinh tế – xã hội từ thực trạng này là vô cùng nặng nề. Việc tỷ lệ tử vong tăng mạnh ngay từ nhóm tuổi 40 đang bào mòn lực lượng lao động trụ cột của gia đình, trong khi chi phí điều trị giảm nhẹ ở giai đoạn cuối tạo ra áp lực tài chính khổng lồ cho hộ gia đình và quỹ bảo hiểm y tế.
Góc nhìn chuyên gia & Dự báo
Nếu hệ thống y tế không chuyển dịch mạnh mẽ từ điều trị thụ động sang tầm soát chủ động và kiểm soát yếu tố nguy cơ, tỷ trọng tử vong do ung thư tại Việt Nam hoàn toàn có thể tiếp tục vượt ngưỡng 15,2% trong chu kỳ 5 năm tới.
Giới chuyên môn nhận định xu hướng gia tăng số ca tử vong sẽ chưa thể hạ nhiệt trong ngắn hạn do độ trễ của các tác nhân gây bệnh tích tụ từ môi trường và lối sống. Để đảo ngược đường cong tử vong, chiến lược y tế công cộng cần tập trung đồng bộ vào ba trụ cột:
- Kiểm soát nguyên nhân gốc rễ: Siết chặt các chính sách giảm thiểu tác hại của thuốc lá, cải thiện chất lượng không khí đô thị và mở rộng tiêm chủng, kiểm soát virus viêm gan để đánh trúng vào hai loại ung thư gây tử vong lớn nhất là phổi và gan.
- Chuẩn hóa tầm soát sớm cho nhóm nguy cơ cao: Đẩy mạnh sàng lọc định kỳ bằng chụp cắt lớp vi tính liều thấp hoặc nội soi tiêu hóa cho nhóm tuổi từ 40 trở lên, đặc biệt là nam giới có tiền sử hút thuốc lá hoặc bệnh lý nền.
- Mở rộng mạng lưới giám sát ung thư ở người trẻ: Mức tăng hơn 1,7 lần số ca tử vong ở nhóm dưới 20 tuổi là hồi chuông cảnh báo buộc ngành y tế phải đầu tư sâu hơn vào hệ thống ghi nhận, phát hiện sớm và phác đồ điều trị chuyên biệt cho ung thư nhi khoa và thanh thiếu niên.
Về dài hạn, việc thu hẹp tỷ lệ 75% ca phát hiện muộn hiện nay chính là đòn bẩy quan trọng nhất để nâng cao tỷ lệ sống sau 5 năm và giảm thiểu tổn thất nhân lực cho quốc gia.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Tại sao tỷ lệ tử vong do ung thư tại Việt Nam tăng nhanh và cao hơn nhiều nước?
Nguyên nhân chính đến từ hai yếu tố: mô hình bệnh tật tại Việt Nam tập trung vào các loại ung thư tiên lượng xấu như phổi, gan, dạ dày và đa số bệnh nhân phát hiện bệnh ở giai đoạn muộn không còn khả năng phẫu thuật.
Những nhóm đối tượng và loại ung thư nào đang chịu rủi ro cao nhất hiện nay?
Nhóm tuổi trung niên và cao tuổi (đỉnh điểm 60-69 tuổi chiếm 32,9%), nam giới (chiếm 2/3 tổng số ca tử vong) và nhóm người trẻ dưới 20 tuổi (tăng 1,7 lần sau 5 năm) cần đặc biệt lưu ý, với 4 loại ung thư nguy hiểm nhất là phổi, gan, dạ dày và đại tràng.
